گزارشی از کلیساهای تبریز
گزارشی از کلیساهای تبریز/ کلیساهای
آذربایجان شرقی میزبان مسیحیان / کلیساهای
تبریز
۱۱ عدد از این کلیساها در استان آذربایجان شرقی قرار دارد.
شهر تبریز به دلیل سابقه تاریخی و نیز موقعیت استراتژیک و قرارگیری در مسیر اروپا و آسیا قرار داشته همواره تحولات تاریخی فراوانی را به خود دیده است. این شهر در بعضی دورهها پایتخت بوده است و به دلیل موقعیت خاص خودش ادیان و فرق مختلف در آن زندگی میکردند از جمله اینها مسیحیان بوده است که در این شهر آزادانه مراسم مذهبی خودشان را اجرا میکردند و حتی به ساختن کلیساهایی نیز اقدام کردند که به آنها اشاره میگردد.
تبریز به دلیل نزدیکی به کشور ارمنستان و مهاجرت های فراوان ارامنه و مسیحیان در طول تاریخ به شهر تبریزامروزه پذیرای هزاران شهروند مسیحی در داخل شهر هست که اکثرا در محدوده خیابان شهناز(شریعتی)مقیم هستند.بدلیل وجود هم شهریان مسیحی در تبریز وجود کلیساهای زیبا و متنوع نیز در تبریز اجتناب ناپذیر است.
تبریز به واسطه وجود کلیساهای فراوانی از جمله شهرهای مورد توجه ارامنه بوده و از این رو این کلیساها به یکی از ظرفیت های گردشگری این شهر تاریخی تبدیل شده اند از این حیث می توان کلیساها را به یکی از اماکن دارای جذابیت گردشگیر اطلاق کرد.
سال ۲۰۱۸ تبریز به عنوان پایتخت کشورهای اسلامی پذیرای گردشگران بسیاری خواهد بود که می توان از آنها به گردشگری دینی نام برد گردشگرانی که به دنبال ظرفیت های مختلف دینی هستند و کلیساها هم می توانند از جمله این جذابیت های گردشگری به حساب آیند.
کلیساهای اطراف تبریز:
کلیسای هُوانس مقدس( سهرقه (سهرل))
این مکان بعد از فرودگاه تبریز در ۱۳ کیلومتری جاده آسفالته تبریز مرند و در ۳۵ کیلومتری تبریز واقع شده است. بنا توسط معماران روس و فرانسوی و استادکاران آذربایجانی ساخته شده است و قدمت آن را به سال ۱۸۴۰ میلادی رقم زده اند . این کلیسا در اثر زلزله ۱۹۳۶ به شدت آسیب دیده و بعد از آن واقعه درها و پنجره های بنا به تاراج رفته است ولی آنچه از آن دوران به یادگار مانده خود در شمار یکی از نفایس معماری آذربایجانی به شمار می آید.بنابه شکل مستطیل به ابعاد ۳۰/۶ * ۴۵/۱۸ متر است که با آجر ساخته شده و از سه قسمت ورودی، تالار مرکزی و محراب تشکیل یافته است .ضلع غربی بنا را ،ایوان آجری آن تشکیل میدهد که بوسیله دو راه پله به برج ناقوس کلیسا که آن هم بصورت برجی بلند با پلان ستاره ای شکل و گنبد رک خیاری جلب توجه میکند، ارتباط مییابد .تالار مرکزی کلیسا ، دارای پلان مستطیل شکل با پوشش گنبدی است . طاق مرکزی آن نیز بوسیله کاربندیهای آجری به پلانی ۱۰ ضلعی تبدیل میشود که پایه گریو گنبد تالار بر روی آن قرار میگیرد.پوشش خارجی بنا به صورت گریو استوانه ای و گنبدی مخروطی خودنمایی میکند .طرح آجرکاری گنبد نیز از مهمترین کارهای دوران قاجاریه محسوب میشود.
محراب کلیسا در منتهی الیه ضلع شرقی بنا ، با گنبد رک بر روی گریوی هشت ضلعی قرار گرفته است. بر روی دیوار خارجی کلیسا طاقنماهایی با طاق هلالی شکل تعبیه کرده اند که از یکنواختی و سادگی بنا می کاهد.
کلیسای سنت استپانوس
کلیسای سنت استپانوس در ۱۶ کیلومتری غرب جلفا و به فاصله ۳ کیلومتری کرانه جنوبی ارس، در روستای متروکه ای به نام ” دره شام ” قرار دارد . نام کلیسا ملهم از نام استپانوس شهید اول راه مسیحیت است و به علت استقرار در روستای دره شام به این نام خوانده می شود.
درباره تاریخ بنای کلیسا ، نظرهای گوناگونی ابراز شده است ، عده ای آن را از بناهای اوایل مسیحیت می دانند. برخی چون ” تاورنیه ” بنای آن را به دوره صفویه نسبت می دهند ، در حالی که شیوه معماری بنا ، مصالح ساختمانی و تزیینات مفصل و زیبای آن موید این مطلب است که کلیسا همانند و همزمان با کلیساهایی چون طادئوس در بین قرون چهارم تا ششم ه .ق ( دهم تا دوازدهم میلادی ) ساخته شده و سبک معماری آن تلفیقی از شیوه های مختلف معماری اورارتو ، اشکانی و رومی است. بعد از ساخت بناهای شگفت انگیز اچمیادزین ، طادئوس ، آختامار و استپانوس ، این اجتماع سبک ها به نام سبک ارمنی مشهور شد.
این کلیسا در محوطه ای پوشیده از درخت و در دره ای سرسبز واقع شده و حصاری سنگی دورتا دور بنا را احاطه کرده است . این حصار بارویی بلند با هفت برج نگهبانی و پنج پشت بند استوانه ای سنگی، شبیه دژهای مستحکم دوره ساسانی و قرون اولیه اسلام دارد.
دروازه ی این بارو در وسط دیوارغربی تعبیه شده و دارای دری چوبی و آهن کوبی شده است. در پایه های طرفین و طاق جناغی آن سنگِ تراش با حجاری های ظریف به کار رفته و نقش برجسته ای از حضرت مریم (س) و کودکی حضرت عیسی ( ع) در پیشانی طاق نمای آن به چشم می خورد . در کلیسا به راهروی باریک و تاریکی باز می شود که از جنوب به دیرها و از شمال به کلیسا واز شرق به اصطبل و انبار علوفه راه دارد.
بنای کلیسا از سه قسمت مشخص تشکیل شده : برج ناقوس ، نمازخانه و اجاق دانیال .
کلیسای موجومبار
کلیسای موجومبار که به کلیسای ” سنت هریپ سیمه ” نیز شهرت دارد در روستای موجومبار ، حدود ۳۰ کیلومتری جاده تبریز – مرند واقع شده است .
مؤلف کتاب تاریخچه ارامنه در آذربایجان ( نوره آیرمیان ) می نویسد : ” وجود سنگ های رج اول کلیسا نشان می دهد که ساختمان اولیه این کلیسا حدود ۸۰۰ سال قبل در اوایل قرن سیزدهم میلادی ساخته شده است ” ولی به استناد سنگ نبشته ی روی سنگ های زیربنای کلیسا ، این بنا یک بار در سال ۱۶۹۱ میلادی بازسازی شد. در سال ۱۸۴۰ میلادی نیز بر اثر زلزله ی شدیدی که در منطقه روی داد یکی از دیوارهای کلیسا خراب شد که مجدداَ بازسازی گردید.
زیر بنای کلیسا ۱۳×۲۳ مترو به ارتفاع آن ۸ متر با سقف شیروانی است که روی آن را خاک و شن پوشانده است . تمامی بنا به سنگ لاشه ساخته شده و ورودی بنا در ضلع جنوبی و غربی کلیسا قرار دارد . تالار کلیسا روی چهار ستون قرار گرفته و محراب کلیسا به شکل نیم دایره در ضلع شرقی و وسط دو اتاق کوچک ساخته شده است . شش نورگیر در بالای دیوارهای غربی وشرقی و دیوار جنوبی و یکی نیز در سقف کلیسا به فضای محوطه بزرگ داخلی بنا ، نور ملایمی می بخشد.
کلیساهای شهر تبریز
کلیسای آدونتیست
کلیسای فرقه آدْوِنْتیست در تبریز است که به صورت نیمهتعطیل درآمدهاست. آدْوِنْتیستهای تبریز شاخهای پروتستان از مسیحیان ارمنی ایران هستند که تابع کلیسای آدونتیستهای روز-هفتم بوده است. کلیسای آدونتیست تبریز در خیابان شریعتی، بعد از سه راهی واقع شده است این کلیسا به تالار کوچکی شبیه است و در حال حاضر به صورت نیمه تعطیل در آمده است، زیرا آدونتیستها یا انتظاریون تبریز چند خانواده بیشتر نبودند که اغلب به تهران مراجعت کردهاند.
کلیسای انجیلی
کلیسای انجیلی مربوط به اواخر دوره قاجار است و در تبریز، خیابان شریعتی جنوبی، کوچه والمان واقع شده و این اثر در تاریخ ۱ آذر ۱۳۷۸ با شماره ثبت ۲۵۱۳ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. ساختمان جدید این کلیسا که کلیسای مسیحیان پروتستان تبریز است، در سال ۱۹۵۷ پس از تخریب ساختمان قدیم آن که در کوچه میارمیار قرار داشت، در کوچه والمان احداث شد. پس از احداث خیابان شریعتی جنوبی (شهناز سابق) در سال ۱۳۲۹ خورشیدی و تخریب بخشهای بزرگی از کلیسای قدیم انجیلی در محله میارمیار (مهادمهین) به طوری که خود کلیسا بهطور کلی در مسیر خیابان جدید قرار گرفته و حیاط آن نیز به احداث سینما و هتل آسیا اختصاص داده شد، در سال ۱۳۳۶ خورشیدی کلیسای جدید انجیلی در کوچه والمان و در ضلع غربی خانه و مطب دکتر والمان ساخته شد.بنای کلیسای انجیلی شبیه صلیب بوده و محوطه حیاط آن درختکاری شدهاست. این کلیسا دارای تالار اجتماعاتی به مساحت ۱۵۰ متر مربع بوده و محراب آن چهارپله از کف تالار مذکور بالاتر است. در کلیسای انجیلی، آشوریان مقیم تبریز مراسمهای مذهبی خود را به زبانهای آشوری، فارسی و انگلیسی برگزار میکنند.
کلیسای سرکیس مقدس
کلیسای سرکیس مقدس تبریز در خیابان شریعتی جنوبی و در محله لیلاوا و در کوچه بارون آواک قرار دارد.این کلیسا به یاد کلیسای سرکیس آذرشهر ساخته شدهاست. سر کیس مقدس نام کلیسایی است که در سال ۱۸۲۱ میلادی به وسیله شخصی به نام پطروسیان در محله بارون آواک تبریز ساخته شدهاست. بنا در سال ۱۸۴۵ تجدید یافته و سبک معماری آن ارمنی است. این کلیسا نیز به شکل صلیب ساخته شده و سه درب از سوی شمال، شرق و جنوب به آن باز میشود. در مدخل شرقی آن قبری وجود دارد که متعلق به کشیشی به نام هاکوپ قاراپتیان میباشد. بنای کلیسا سنگی و گنبدهای آن آجری است. در داخل کلیسا چهار ستون آجری با پایههای عریض سنگی، علاوه بر اینکه گنبد بزرگ وسطی و طاقهای متعدد سقف را نگه داشتهاند، محراب و نماز گاههای فرعی را نیز از تالار اجتماعات جدا کردهاند. در بیرون کلیسا در پای دیوار شرقی حیاط، یک بنای یادبود سنگی ساخته شدهاست. این بنا برای یاد بود کشته شدگان ارمنی ساخته شدهاست و طرح و حجاری بدیعی دارد. در کنار این یادبود سنگ نبشتههای مرمرین متعددی در پای همان دیوار پهلویی نهاده شده استا که همه متعلق به قبور کشتگان و بزرگانی از ارامنهاست که اغلب آنها در قرن ۱۹ در گذشته و در حیاط این کلیسا مدفون گشتهاند.
کلیسای شوغاگات مقدس
کلیسای سورپ شوغاگات (شوغات) متعلق به کلیسای حواری ارمنی است که در انتهای خیابان شهناز، جنب کارخانه چرم خسروی سابق، (دانشکده معماری فعلی) واقع شده است.گورستان ارامنه تبریز در زمین بزرگی که متعلق به ارامنه تبریز میباشد در کنار این کلیسا موجود است.کلیسای شوغاگات مقدس را «سیمون منوچهریان»، مدیر کارخانه چرم سازی، در سال ۱۹۴۰ میلادی (۱۳۱۹ خورشیدی) در گورستان ارامنه تبریز بنا نمود. شوغاگات مقدس یکی از راهبههای مقدس مسیحی است و بانی کلیسا برای یادبود مادر خود، شوغاگات، این نام را برای کلیسا انتخاب کرده است. گورستان ارامنه تبریز در ابتدای خیابان امامیه واقع شده و از ۱۸۵۶ میلادی متوفیان ارمنی در این محل دفن شدهاند. این زمین در تاریخ فوق از سوی اسقف ساهاک ساتونیان، خلیفه وقت ارامنه آذربایجان، خریداری شد و به این امر اختصاص یافت. قبل از این تاریخ، محوطه کلیسای مریم ننه مارالان گورستان ارامنه تبریز بود.
پلان این کلیسا، به تبعیت از کلیساهای ارامنه، با الگوی بازیلیک طراحی شده است. چهار ستون مربع شکل در وسط پلان واقع شده و فضای داخلی را به دو ناو در دو طرف و یک ناو میانی وسیع تر تقسیم کرده است. گنبد رک این بنا در وسط پلان و بر روی چهار ستون ذکر شده بنا شده. ورودی بنا مانند اکثر کلیساهای ارامنه در ضلع غربی و روبه روی محراب تعبیه شده است. از فضاهای متداول در الگوی کلیساهای ارامنه اتاقهای رختکن دو طرف محراب، به علت کاربری خاص این کلیسا (مراسم نماز و ادای احترام به میت)، حذف شدهاند.
نماهای خارجی کلیسا با نمای سنگی (سنگهای پاکتراش هم اندازه) در سه ضلع شمالی، جنوبی و غربی با جفت پایههایی با قوسهای نیم دایره و بیضی قاب بندی شده است.در تاریخ ۲۴ مهر ۱۳۸۶ پیکر اسقف اعظم ارمنیهای تبریز، نشان توپوزیان در این محل و در جلوی درب ورودی کلیسا دفن گردیدهاست.
کلیسای کاتولیکها
کلیسای کاتولیکها (عذرای توانا) متعلق به مسیحیان کاتولیک ایران است. این بنا در سال ۱۲۹۱ خورشیدی احداث شده و نمای آن آجری میباشد. طول کلیسای کاتولیکها ۳۰ متر و عرض آن ۱۵ متر است و برج ناقوس کلیسا در بالای بالکن کوچکی قرار گرفتهاست. تمام بنای کلیسا آجری است و کف تالار اجتماعات آن پنج پله بالاتر از کف حیات است. در بالای در ورودی کلیسا که از چوب گردو ساخته شده است گچبری زیبایی است که حضرت مریم را در میان ده فرشته مقدس نشان میدهد. این کلیسا برای اجرای مراسم و جشنهای کاتولیکها مورداستفاده قرار میگیرد. کلیسای کاتولیکها در محله میارمیار شهر تبریز واقع شدهاست.
کلیسای مریم مقدس
کلیسای مریم مقدس از بزرگترین و قدیمیترین کلیساهای مسیحیان تبریز است و مراسم بزرگ ملی مذهبی کلیسای حواری ارمنی در این کلیسا برگزار میشود. این کلیسا در انتهای خیابان شریعتی (شهناز شمالی)، نبش میدان نماز واقع شده است. بنای اولیه این ساختمان، بر طبق قدیمیترین سنگ قبر موجود در آن، به حدود سالهای ۸۷۹ تا ۹۷۹ خورشیدی (۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰ میلادی) باز میگردد. کلیسا دارای سردر سنگی است که با توجه به تزیینات، نوع قوس و ویژگیهای معماری به کار رفته در آن میتوان قدمت آن را به سده هفتم هجری (۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ میلادی) و هم دوره با حکومت ایلخانان مغول در ایران نسبت داد.پس از زمینلرزه تبریز در ۱۱۵۸ خورشیدی (۱۷۸۰ میلادی)، با استناد به کتیبه نصب شده در آن، در ۱۱۶۱ خورشیدی (۱۷۸۲ میلادی) به سبک دوران صفویه بازسازی شده است. کلیسای مریم مقدس تبریز دارای حیاط مشجری است که نخستین چاپخانه تبریز نیز در آن ساخته شده است. در ۱۲۶۷–۱۲۶۸ خورشیدی (۱۸۸۹ میلادی) به کوشش اسقف «استپانوس مختیاریان»، خلیفه ارمنیان آذربایجان، یک دستگاه ماشین چاپ برای رفع نیازهای مدرسه «آرامیان» تهیه شد.
کلیسای مریم مقدس تبریز به سبک معماری ارمنی ساخته شده. این شیوه ساخت مربوط به سدههای هفتم تا نهم میلادی در ارمنستان است. این بنا با داشتن مصالح و شیوههای ساخت متفاوت معرف چندین دوره ساخت است؛ دیوارها و ستونهای بنا از سنگ و آجر و طاق آن آجری است و نمای خارجی آن از سنگ نتراشیده و آهک، نما کاری شده است. پس از زلزله تبریز، این کلیسا به صورت کامل تخریب و به ویرانهای تبدیل شد و کلیسای فعلی بر روی همان بنای قبلی و با استفاده از مصالح باقی مانده از آن بار دیگر، مطابق پلان اولیه اما به سبک صفویه ساخته شد.
کلیسای مریم ننه (ارمنی دونن)
ارمنی دونن یکی از گذرگاهها و کویهای معروف محله مارالان در مرکزشهر تبریز است،این کلیسا مابین کوچه خان و ارمنی دونن و در محل قبرستان ارمنی باغی در کوچهای روبروی روس باغی (باغ روسها – ملک جمهوری روسیه فعلی) قرار دارد. این کلیسا در زمان قاجار ساخته شدهاست. این مکان مورداحترام ارامنه بوده و آنان طبق سنتی دیرین در روزهای یکشنبه و جشنهای ارمنی به این کوی آمده و پس از زیارت کلیسای مریمننه به سکونتگاه خود در محله بارونآواک برمیگردند.
کلیسای پروتستانها
کلیسای پروتستانها یا مسیحیان انجیلی تبریز در خیابان شهناز جنوبی سابق کوچه والمان واقع است. طرح کلیسا صلیبی و محراب آن ۸۰ سانتیمتر از کف تالار بلندتر است. سقف کلیسا آهنی و برج ناقوس آن استوانهای و دارای چهار طبقه است. این کلیسا در سال ۱۹۵۷م ساخته شده است. هنگام احداث این کلیسا ساختمان کلیسای قدیم انجیلیان در کوچه میارمیار تخریب گردید و به این مکان منتقل گردید.
……………………………………….
گزارش از گلناز پورنامی
